شاهنامه یک خط سیر پیوسته از آغاز پیدایش جهان تا سقوط امپراتوری ساسانیه که طبق دستهبندی مد نظرت، میشه اون رو در سه بخش بنیادین خلاصه کرد:
۱. بخش آفرینش
شاهنامه با نیایش خداوند جان و خرد و سپس روایت شکلگیری کیهان، عناصر چهارگانه (آب، باد، خاک و آتش)، رویش گیاهان، پدید آمدن جانوران و در نهایت خلقت انسان آغاز میشه. فردوسی در این بخش نخستین شهریار یعنی کیومرث رو معرفی میکنه؛ دورانی که انسانها هنوز پوششی از پوست پلنگ دارن، آتش کشف نشده و زندگی بدوی جریان داره. در ادامه با پادشاهی هوشنگ، کشف آتش و جشن سده شکل میگیره و تهمورس با غلبه بر دیوان و یادگیری خط و نوشتن، پایههای نخستین تمدن بشری رو میگذاره.
۲. بخش اساطیر (و اوج پهلوانی)
این بخش باشکوهترین و طولانیترین بدنهٔ روایی شاهنامهست که با آغاز دورهٔ جمشید شروع میشه. جمشید در اوج دوران طلایی خود دچار غرور و منیّت میشه و «فرهٔ ایزدی» از او دور میافته. با سقوط جمشید، دوران سیاه استیلای ضحاک ماردوش آغاز میشه؛ دورهای که با قیام کاوه آهنگر و درفش کاویانی و به میدان آمدن فریدون به پایان میرسه.
فریدون جهان رو میان سه پسرش (سلم، تور و ایرج) تقسیم میکنه. حسادت سلم و تور به ایرج باعث کشته شدن او و آغاز کینه و نبرد خونین ابدی میان ایران و توران میشه. قلب تپندهٔ این بخش، ورود خاندان پهلوانی سیستان (سام، زال و سرانجام رستم) به صحنه است:
نبردهای رستم و افراسیاب: دوران پادشاهی کیکاووس، هفتخان رستم و نجات ایران از بحرانها.
تراژدیهای انسانی: ماجرای تلخ رستم و سهراب (نبرد ناخواستهٔ پدر و پسر)، مرگ معصومانهٔ سیاوش به دست تورانیان و نبرد بزرگ کینخواهی سیاوش به رهبری کیخسرو.
پایان عصر پهلوانی: نبرد سهمگین و فکری رستم و اسفندیار که تقابل وفاداری، جاهطلبی دینی و سرنوشت پهلوانی رو رقم میزنه و در نهایت کشته شدن رستم در چاه ناجوانمردی برادرش، شغاد.
۳. بخش تاریخ باستان
با سقوط سلسلهٔ کیانی و گذر کوتاه از دورهٔ اسکندر مقدونی و پارتها (اشکانیان)، شاهنامه مستقیماً وارد تاریخ مکتوب و وقایع دوران ساسانیان میشه:
تأسیس حکومت ساسانی: قیام اردشیر بابکان، بازسازی نظم شاهنشاهی و پیوند قدرت دین و دولت.
اوج شکوه و سازمانیافتگی: پادشاهی شاپور ذوالاکتاف و بعدها دوران طلایی خسرو انوشیروان با وزارت بزرگمهر، تأکید بر دادگری، ثبت قوانین و نظام طبقاتی دهقانان و ارتشتاران.
درامهای تاریخی و زوال: ماجرای پرشور و عاشقانهٔ خسروپرویز و شیرین، لشکرکشیها، جاهطلبیها و سپس کودتاهای داخلی در دربار تیسفون.
فرجام کار: دوران پادشاهی ضعیف پس از خسرو، روی کار آمدن یزدگرد سوم، نبرد قادسیه با اعراب و پیشگویی تلخ رستم فرخزاد از فروپاشی تمدن ساسانی که با کشته شدن یزدگرد در آسیابی در مرو، کتاب شاهنامه به سرانجام میرسه.
دربارهی ابوالقاسم فردوسی
ابوالقاسم فردوسی (حدود ۳۲۹ تا ۴۱۱ یا ۴۱۶ هـ.ق) بزرگترین حماسهسرای تاریخ ایران و نگارندهٔ شاهنامه بود. او در روستای پاژ طوس به دنیا اومد و از طبقهٔ «دهقانان» (اشراف زمیندار و حافظان سنتهای باستانی ایران) به حساب میاومد. فردوسی حدود ۳۰ سال از عمر و تمام ثروت خانوادگیاش رو صرف سرودن شاهنامه کرد تا تاریخ کهن و زبان پارسی رو در دوران اوج نفوذ زبان عربی نجات بده. اواخر عمرش اثر رو به دربار سلطان محمود غزنوی برد، اما بهخاطر اختلافات مذهبی و فکری پاداش شایستهای ندید. فردوسی نهایتاً در تنگدستی درگذشت و بهخاطر مذهبش اجازه ندادن در گورستان عمومی دفن بشه و در باغ شخصی خودش در طوس به خاک سپرده شد.